BİRİNCİ ELDEN BELGELER IŞIĞINDA BAŞKOMUTANLIK ZAFERİNİN YERİ ZAFERTEPEÇALKÖY İLE İLGİLİ ATATÜRK’ÜN HATIRALARI

Bilindiği gibi tarih ilminin, insan, yer ve zaman, sebep- sonuç ilişkisi gibi üç temel unsurundan biri olan yerin doğru tespiti çok mühimdir. Doğru tahlil, bilimsel tarih için buna ihtiyaç vardır.
Yazımızın konusu olan Zafertepeçalköy, Başkomutanlık Meydan Muharebesinin kazanıldığı, Türk İstiklâl Savaşındaki en önemli zaferin idare yeridir. Burada kazanılan zaferle Atatürk’ün ifadesiyle “Türkiye Cumhuriyetinin temelleri sağlamlaştırılmıştır.” Yakın tarihimizin bu önemli zaferinin kazanıldığı mekânın tanınmaya ihtiyacı vardır. Bu nedenle amacımız Başkomutan Meydan Savaşının kazanıldığı Kütahya ilinin Altıntaş ilçesine bağlı Zafertepeçalköy beldesini tanıtmaktır. Elbette okuyucular takdir edecektir ki bu yazı için ayrılan iki sayfaya bu büyük zaferi ve Atatürk’ün bu zaferle ilgili hatıralarını sığdırmak imkânsızdır.
a) 30 Ağustos Zaferi Başkomutan Meydan Muharebesi Nerede Kazanıldı?
26 Ağustos 1922’de Afyon’dan başlayan Türk taarruzuyla Yunan kuvvetleri iyice hırpalanmış ancak tam anlamıyla mağlup edilmemişti. Bu nedenle kuvvetli mevzilerin olduğu Döğer- Dumlupınar hattı üzerinde savunmaya geçebilirdi. Bunu önlemek için I. Ordu görevlendirildi. Birliklerini Çalköy’de toplayan Yunanlıların Dumlupınar’a çekilmek istenmesinin önüne geçildi. Düşmanın beş tümeni Çalköy’de sarılmıştı.
M. Kemal Paşa 30 Ağustos günü kuşatma hareketini kesin bir sonuçla tamamlamak savaşı yakından seyir ve idare etmek için, karargâhını Çalköy yakınlarında bir yerde kurdu. Burası düşmanın mevzi almak üzere olduğu bir yerdi. Başkomutan MustafaKemal Paşa bu tepeden (Zafertepe’den) gördüklerini şöyle açıklıyor: “...Yunan kuvvetleri, Trikopis’in emrinde, Çalköy’ün batısında Eydemir-Adatepe-Ağaçköy mevkilerinin teşkil ettiği bir dairedeydi. Düşman arkasını Kızıltaş Deresi’ne vermişti. I. Ordu bu dereyi doğudan ve güneyden sarmış bulunuyordu. II. Ordu Çalköy’ü Kırkpınar’dan ve onun daha garbından sarmış bulunuyordu. Süvarilerimiz bu çevirme hareketine emrolundu. Artık hiçbir şeyden kaçmaya lüzum kalmamıştı. Bütün topçulara mümkün olduğu kadar yakından hatta ocak mevziinden ateş etmelerini emrettim...” Öğleden sonra bu beş düşman tümeni ağır kayıplar vererek geriye kalan “döküntü halinde bir takım parekende kıtalar İzmir’e doğru kaçıyorlardı.”

Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, C. 1, Atatürk Araştırma Merkezi Yay., Ankara 1997, s. 274. Ayrıca bakınız, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Bşk.lığı Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, sayı 97, Ocak 1994, Belge No: 2606, 2608, 2609 A.g.e., s. 274 Suat AKGÜL, Zafertepe Çalköy ve Başkomutanlık Zaferi, Ankara 1995, s.9. A.S.D, s. 276, Selahattin TANSEL; Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, C.IV, MEB Yay., İst. 1991, s. 166. A.S.D, s. 277, Burada sözü edilen yer Zafertepe olup, Çalköy sınırları içinde ve güneyinde 1km’.lik mesafededir. Atatürk muharebeyi bu tepeden bizzat yönetmiştir. Bkz., a.g.e.; s. 277 A.D.S., s. 277 Burada geçen köylerden Eydemir Çalköy’ün 3 km. Kuzey Batısında, Adatepe ise Çalköy sınırları içinde bir arazi, Zafertepe’nin güneyinde 1,5 km batsısında olup düşmanın imha edildiği savaşın tam odak noktasıdır. Kızıltaş Deresi 2 km. batısındadır. Akgül, s. 5–6. Kırkpınar, Çalköy’ün 2 km. batısında bir arazisidir. Tansel, s. 167; A.S.D, s. 277. Ayrıca bakınız Genelkurmay Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, sayı 97, Ocak 1994, Belge No: 2613, 2116 İsmet İNÖNÜ, Hatıralar, 1.Kitap, Bilgi Yay., Ank. 1985, s.290



30 Ağustos 1922’de “Aslıhanlar-Çalköy-Allıören mıntıkalarında ve Çalköy’ün batısında kazanılan bu zafere Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa’nın teklifi üzerine “Başkomutan Muharebeleri” adı verilmiştir.
b) Atatürk Zaferi Anlatıyor: Başkomutan M. Kemal Paşa, Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak Paşa, Batı Cephesi komutanı İsmet Paşa 31 Ağustos günü Çalköy’de buluşarak, yıkık ve dumanları tüten bir evin avlusunda bulunan “Kırık Kağnı” arabasının üzerinde durum değerlendirmesi yaptılar. Şimdi bu noktada sözü, savaşı bizzat idare eden ve bu bilgileri; zaferden iki yıl sonra 30 Ağustos1924’te Çalköy’de Şehit Asker Abidesi’nin temel atma töreninde konuşan Atatürk’e verelim:
Şehit Asker Abidesi’nin temel atma töreninde konuşan Atatürk’e verelim:
“Efendiler, Ağustos’un otuz birinci günü takiben zevalde (öğle vakti) idi ki yine bu Çalköy’ünde yıkık bir evin avlusu içinde İsmet Paşa ve Fevzi Çakmak ile buluştuk. Kırık kağnı arabalarının döşeme ve oklarına ilişerek bundan sonraki vaziyeti mütela (değerlendirme) ettik. Kazandığımız meydan muharebelerinin bütün seferi hitama (sona) erdirebilecek azamet ve ehemmiyette olduğuna ittifak ettik. Şimdi Bursa istikametine çekilen düşman kuvvetlerini mahvetmekle beraber bütün orduyu asli ile durmaksızın İzmir’e yürüyecektik.
... Efendiler bu günden sonra İzmir’de Akdeniz”i, Mudanya’da Marmara’yı görmek için 8–9 günlük zaman kâfi gelmiştir. Fakat hatırlamalıyım ki bu üzerinde bulunduğumuz tepeye, bu yanık Çalköyüne gelebilmek için yalnız Sakarya’dan bu yana sarf ettiğimiz zaman tam bir senedir.” diyen Atatürk Çalköy’de kazanılan zaferin Türkiye Cumhuriyeti’nin temellerini sağlamlaştırdığını belirterek sözlerini şöyle sürdürmüştür: “Hiç şüphe etmemelidir ki, yeni Türk devletinin, genç Türkiye Cumhuriyeti’nin temelleri burada sağlamlaştırıldı. Hayatı ebediyen burada taçlandırıldı. Bu sahada akan Türk kanları, bu semada pervaz eden şehit ruhları devlet ve cumhuriyetimizin ebedi muhafızlarıdır. Burada esasını vazettiğimiz “Şehit Asker Abidesi” o ruhları, o ruhlarla beraber gazi arkadaşlarını, fedakâr ve kahraman Türk milletini temsil edecektir.” der ve konuşmasını şöyle bitirir: “Arkadaşlar, bu gaza ve şahadet diyarını terk ederken “Şehit Askeri” hep beraber hürmet ve tazimle selamlıyorum.”
Sonuç itibariyle Atatürk’ün ağzından birinci el bir belgeyle ve diğer belgelerle “kırık kağnı değerlendirmesinin” yapıldığı yer “30 Ağustos Başkomutan Zaferinin kazanıldığı yerle ve “Türkiye Cumhuriyeti’nin temellerinin sağlamlaştırıldığı yer” sözlerinin Zafertepeçalköy kasabasında (eski adıyla Çalköy’de) yapıldığı ortaya koymuş olduk. Bu durumda Çalköy’ün ve Büyük Zaferin, Atatürk’ün bu zaferle ilgili hatırasının, sözlerinin tanıtılması işi yetkililere düşmektedir.


kaynaklar
Harp Tarih Vesikaları Dergisi, sayı 62, Belge No: 1412, Akt. Tansel, s.168. “30 Ağustos’ta Çalköy, İçören, Büyükaslıhanlar bölgesinde beş tümenlik Yunan ordusu kesin olarak yenilmiştir.” Bkz. HTVD, sayı 61,62. Belge No: 1395,1402. Akt. Tansel, s.168. Ayrıca bak. Nutuk, C.II, 4. Bsk. T.T.K. Yay., Ank.1999, s. 900 .
Tansel, s.169; İnönü, a.g.e., s.290; A.S.D., s.183.
Şehit Asker Abidesi savaşın geçtiği Çalköy Berberçam mevkiindedir. Çalköy’deki “Şehit Sancaktar Mehmetçik Anıtı” kitabesinde verilen bilgiye göre; Atatürk 31 Ağustos günü düşman top mermisinin açtığı çukurda şehit düşmesine rağmen sancağımızı bırakmayan bu Türk Mehmetçiğinin şahadetinden çok duygulanmış ve tarihi bir hatıra olmak üzere buraya anıt yapılmasını emretmiştir.
A.S.D., s.183 ; İsmet İnönü, a.g.e., s. 290.
A.S.D.,s. 188.
Bu konuşmanın içeriğinden çok net biçimde anlaşıldığı gibi Çalköy’de, bizzat zaferi idare ettiği, zaferle ilgili yukarıda verilen sözlerini Çalköy’de söylediği Zafertepe’de yaptığı 30 Ağustos 1924 konuşmasından açıkça anlaşılmasına rağmen; 31 Ağustos 1924 tarihli Ankara’da yayınlanan “Hakimiyeti Milliye Gazetesi” konuşmanın başlığını “Dumlupınar’da Konuşma” şeklinde vermesi, karışıklığa meydan vermektedir. Hâlbuki içeriğe bakıldığında çok açık biçimde bu konuşmanın Çalköy’de yapıldığı anlaşılmaktadır. Bk. ASD, s.179.
Murat BİÇER
Tarih Öğretmeni.